काठमाडौं । शैक्षिक अनुसन्धान, अध्यापन तथा प्रकाशनका क्षेत्रमा प्रा. डा. धर्मेन्द्र कुमार शाहको सक्रियता पछिल्लो समय चर्चामा आएको छ। अनुसन्धानलाई समाजका समसामयिक आवश्यकता, आर्थिक तथा सामाजिक विषयवस्तु तथा नीतिगत बहससँग जोड्दै अघि बढाउने उनको प्रयासले नेपाली शैक्षिक क्षेत्रमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउँदै आएको देखिन्छ।

प्रा. डा. शाह अनुसन्धानमूलक लेखनसँगै शैक्षिक जर्नल प्रकाशनलाई अनुसन्धान संस्कृतिको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा अघि बढाउँदै आएका छन्। अनुसन्धानकर्ताले आफ्ना अध्ययन तथा अनुसन्धानबाट प्राप्त निष्कर्षलाई व्यवस्थित रूपमा प्रकाशनमार्फत सार्वजनिक गर्नुपर्ने र त्यस्ता प्रकाशनले ज्ञान निर्माणसँगै नीति निर्माणमा समेत योगदान पुर्‍याउनुपर्ने उनको धारणा रहेको छ।

यसै क्रममा विभिन्न अनुसन्धानमूलक लेख तथा अध्ययन समेटिएका शैक्षिक जर्नलको प्रकाशनले नेपालमा अनुसन्धानको वातावरण निर्माण गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ। जर्नलमार्फत नयाँ अनुसन्धानकर्ता, शिक्षक तथा विद्यार्थीलाई आफ्ना अध्ययन र अनुसन्धान प्रस्तुत गर्ने अवसरसमेत प्राप्त हुने भएकाले यसलाई उच्च शिक्षाको महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा लिइन्छ।

शैक्षिक क्षेत्रमा प्रकाशनको महत्व केवल अनुसन्धानका निष्कर्ष सार्वजनिक गर्नमा मात्र सीमित हुँदैन। यसले अनुसन्धानकर्ताबीच ज्ञान आदान–प्रदान, नयाँ विषयमा बहस तथा आगामी अनुसन्धानका लागि आधार निर्माण गर्नसमेत सहयोग पुर्‍याउँछ। त्यसैले गुणस्तरीय र अनुसन्धानमूलक जर्नलको निरन्तर प्रकाशनलाई उच्च शिक्षाको विकाससँग जोडेर हेर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

यसैगरी प्रकाश कुमार ढुंगानाको शैक्षिक क्षेत्रमा रहेको सक्रियता पनि महत्वपूर्ण रहेको छ। शिक्षण, संस्थागत नेतृत्व तथा विभिन्न शैक्षिक गतिविधिमार्फत उनले उच्च शिक्षाको विकास र अनुसन्धानमुखी वातावरण निर्माणमा भूमिका खेल्दै आएका छन्। शैक्षिक संस्थामा अध्ययन, अनुसन्धान तथा प्रकाशनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उनको दृष्टिकोणले पनि अनुसन्धान संस्कृतिको विकासमा महत्व राख्छ।

त्यस्तै, शिला मिश्रको योगदान पनि शैक्षिक तथा अनुसन्धान क्षेत्रमा उल्लेखनीय रूपमा अघि आएको छ। अध्ययन, अनुसन्धान तथा शैक्षिक गतिविधिमा उनको सहभागिताले नयाँ पुस्ताका अनुसन्धानकर्ता तथा महिला शिक्षाविद्हरूको सक्रियतालाई समेत प्रतिनिधित्व गरेको छ।

प्रा. डा. धर्मेन्द्र कुमार शाह, प्रकाश कुमार ढुंगाना र शिला मिश्रलगायत शैक्षिक क्षेत्रका व्यक्तित्वहरूको अनुसन्धान, प्रकाशन तथा ज्ञान आदान–प्रदानमा बढ्दो सक्रियताले नेपालको अनुसन्धान संस्कृतिलाई थप बलियो बनाउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

विशेषगरी गुणस्तरीय शैक्षिक जर्नल प्रकाशन, अनुसन्धानमूलक लेखन र तथ्यमा आधारित अध्ययनलाई संस्थागत रूपमा अघि बढाउन सके नेपाली अनुसन्धानलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा थप प्रभावकारी बनाउन सकिने देखिन्छ। यसका लागि विश्वविद्यालय, अनुसन्धानकर्ता, शिक्षक, विद्यार्थी तथा शैक्षिक संस्थाबीच सहकार्य आवश्यक रहेको शिक्षाविद्हरूको धारणा छ।

नेपालमा अनुसन्धानको दायरा विस्तार भइरहेका बेला अनुसन्धानका निष्कर्षलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पुर्‍याउन गुणस्तरीय प्रकाशन, सम्पादकीय मापदण्ड, समकक्षी समीक्षा (peer review) र अनुसन्धानको विश्वसनीयतामा विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

यसरी अनुसन्धानसँगै शैक्षिक जर्नल प्रकाशनलाई प्राथमिकता दिँदै अघि बढ्ने पहलले नेपालमा ज्ञान उत्पादन, अनुसन्धान संस्कृति र उच्च शिक्षाको गुणस्तर अभिवृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने विश्वास गरिएको छ।